De kleinste stap die alles verandert
Hoe systeemdenken, -doen en -zijn elkaar versterken op weg naar het nieuwe verhaal.
Welkom in de nieuwsbrief van Long Term Society. Het vertelt het verhaal van mensen die actief dromen en bouwen aan een andere wereld. We leren elkaar kennen tijdens meetups, delen zorgen en borden op klimaatmarsen, motiveren elkaar om boeken uit te lezen en oefenen hoe samenleven en werken in de toekomst er uit kan zien.
Een sessie over systeemverandering beginnen op de tonen van Afrobeat.
Op een ballroom in Brussel.
Dat had ik jaar geleden nooit gedacht te doen.
En zelf de ochtend van de sessie wist ik niet dat we naast modellen bestuderen die dag ook zouden lachen, bewegen, zingen en zwijgen samen.
Of hoe een bijeenkomst liet zien dat systeemverandering niet alleen een manier van denken is, maar ook van zijn.
In het kort:
The Good Wave is een initiatief van de Koning Boudewijnstichting dat professionals ondersteunt om effectieve klimaatacties op te zetten.
Doorheen het jaar worden gratis Wavemaker Sessies georganiseerd: halve dagen rond een specifieke uitdaging waar veel professionals van wakker liggen.
Ik mag die sessies samen met Lien en Jorn van cureren. We delen een liefde voor langetermijndenken en toekomstverbeelding. Dito de naam van hun bedrijf: Elders.
Toen we een voorstel maakten voor een jaarprogramma, besloten we te werken rond de cluster hoofd, hand en hart.
Hoofd: wat moeten we weten?
Handen: wat moeten we kunnen?
Hart: wat mogen we voelen?
Fast forward naar deze zomer.
Een van de zaken waar ik meer over wil weten is systeemdenken en transitie. Want hoe weet je of een actie of strategie deel is van het nieuwe verhaal en niet gewoon een spiegel van het oude of dominante verhaal?
Ik had aan Yves De Weerdt van VITO gevraagd of hij spreker wilde zijn op deze sessie. Yves werkt bij VITO, een onderzoeksinstelling die met veel boeiendere dingen bezig is dan haar publieke imago doet vermoeden.
Toen ik de wiki van VITO Nexus ontdekte, het team waar Yves in werkt, was ik werkelijk opgetogen. Ik wist niet dat er in Vlaanderen zo’n plek bestond: volledig gewijd aan systemisch kijken naar verandering, toegepast voor gemeenten en overheden en ook gewoon publiek toegankelijk.
Yves kaatste meteen de bal terug: “Ja, ik doe mee. Maar dan wil ik het hebben over systeemdenken, -doen én -zijn.” Hoofd, handen en hart dus. Hij ging er op verder: in plaats van de focussen op de dingen, wil ik de aandacht verleggen naar de relaties ertussen.
Hij nodigde op zijn beurt Evi Swinnen uit, coördinator van Timelab, een stedelijk laboratorium voor sociaal-artistieke en ecologische experimenten. Evi en Yves hebben samengewerkt in het project Van wie is het water, een casus die onderzoekt hoe we water opnieuw als gemeengoed kunnen benaderen in plaats van als bezit. Het project toonde hoe systeemdenken van VITO zich vertaalt naar concrete experimenten in de stad, waar technologie, beleid en community samenkomen rond iets zo eenvoudigs en en fundamenteels zoals water.
Zo heb je het beeld mee van die ochtend.
Yves en Evi voerde het woord.
Lien, Jorn en ik observeerden en leerden.
We namen foto’s en notities.
Het resulteerde in een ganse muur vol handvaten en adviezen.
Handvaten voor systemische verandering
Het zijn handvaten waarvan ik de impact nu al voel.
Ze hebben me de voorbije weken geholpen.
Door de eenvoud van deze handvaten kan ik ze nog lang meedragen.
Daarom deel ik ze graag met jullie.
Van: Wat moet ik doen?
Naar: Wie kan je zijn?
Wat moeten we doen?, vroeg iemand aan de twee experten.
Yves reageerde met de vraag: de vraag is ook: wie kan je zijn?
Met welke houding maak je systeemverandering mogelijk?
Die vraag weerspiegelde zich ook in de titel van de bijeenkomst: Systeemdenken, -doen en -zijn.
To be a systems thinker betekent dat de juiste dingen doen niet zal werken als ze niet met de juiste houding gebeuren.
Schalen met fractalen.
Die suggestie van Yves, om het denken te verbreden tot het doen en zijn, was een fractaal van het verhaal dat tijdens het event zou verteld worden: een patroon dat zich herhaalde in verschillende lagen.
Het begrip fractaal kwam een paar keer terug. Evi verwees er ook naar: leer schalen met fractalen. Je moet niet alles opnieuw beginnen. Je vindt het ontwerp van het nieuwe systeem in de kleinste eenheid. Een beetje zoals die romanesco die je dezer dagen bij de bioboer koopt.
Liefde voor feedback.
Er ging natuurlijk ook veel aandacht naar feedback. Om een systeem in kaart te brengen is het belangrijk om feedback loops zichtbaar te maken. Zowel positief als negatieve feedback.
Yves bracht feedback tot leven door deelnemers in een cirkel te laten staan en met hun handen te laten reageren op elkaar. Inderdaad, je hoeft geen causal loop diagrammen te tekenen om een systemisch te werken. Een eenvoudige metafoor die hij meegaf: gaspedaal en rempedaal.
Wanneer moet je op het gaspedaal drukken
Wanneer op het rempedaal staan?
Wat denkt Claudine ervan?
Tijdens het Van wie is het water?-project raakte Evi in gesprek met Claudine, een buurtbewoner. Claudine maakte zich zorgen over het onkruid op de stoep, een alledaagse bekommernis die haar eraan herinnerde dat iedereen anders in de transitie staat.
Daarom het devies: bring the whole system in the room. Niet enkel de experten, denkers en wetenschappers, maar ook buurtbewoners, historici, loodgieters. Niet enkel de luide stemmen, maar ook de stille, de gebruikers, de buitenstaanders.
Een helpende omgeving opzetten.
In het betoog was er veel aandacht naar de ruimte waar syteemverandering bestudeerd of begeleid kan worden. Als je echt iedereen wil opnemen in het gesprek, is het belangrijk een “helpende omgeving op te zetten” zei Evi.
I love that: een helpende omgeving.
Een omgeving die werkt voor iedereen.
Timelab is zo een plek waar verschillende domeinen elkaar kunnen ontmoeten. Waar zowel plaats om te experimenteren en reflecteren. Waar je gelijkwaardig naast elkaar kan werken.
Is jouw kantoor zo’n plek?
Zelfs al stap je een helpende omgeving binnen, dan ben je nog niet automatisch in een systeemdenkende mindset. Yves zorgt ervoor dat deelnemers via een sluis kunnen aanmeren, dat ze tijd krijgen om aan het waterpeil te wennen.
Daarom begon hij de sessie met stilte. Misschien wel de meest radicale ingreep van de ochtend: elkaar in de ogen kijken en even niets zeggen.
Verschillende vormtalen
Stilte als tool.
Want niet iedereen is even sterk met woorden.
Bij Timelab en VITO Nexus maken ze daarom ook veel ruimte andere vormtalen. Manieren om te begrijpen en te communiceren die niet enkel rationeel zijn, maar ook emotioneel en relationeel.
Dat kan door samenwerkingen met kunstenaars. Maar ook door tijd te maken om te verbeelden, bewegen, zingen. Dat hebben we tijdens de sessie gedaan.
Het is een suggestie waar ik zelf heel blij van wordt. Het is de reden waarom we Voelbaar opgestart hebben, een adviesbureau voor de toekomst. (Daar moet ik jullie eens meer over vertellen, besef ik nu.)
Van draagvlak naar vraagvlak.
Een van de kernvragen in systeemverandering is begrijpen wélke uitdaging je eigenlijk wil aanpakken. Te vaak schieten we in actie nog voor we echt hebben onderzocht wat er onder de oppervlakte speelt.
Yves gebruikte de metafoor van de ijsberg om dat zichtbaar te maken. Wat we boven water zien, zijn de gebeurtenissen, de zichtbare problemen: het gedrag, de incidenten, de symptomen. Maar onder dat oppervlak liggen diepere lagen, patronen, structuren, mentale modellen, overtuigingen, die bepalen waarom iets telkens terugkeert.
Als we ons enkel op het zichtbare richten, blijven we symptoombestrijders. Systeemdenken nodigt uit om dieper te kijken: wat ligt eronder, wat houdt dit patroon in stand, waar komt het vandaan?
Evi noemde dat meta-motivatie: de vraag achter de vraag. Niet alleen wat willen we veranderen, maar waarom precies? En wat in onszelf, in onze houding of ons systeem maakt dat we blijven vasthouden aan het oude?
In plaats van meteen draagvlak te willen creëren voor een oplossing, is het soms zinvoller om samen het vraagvlak te onderzoeken.
Wat leeft er werkelijk bij mensen?
Welke fricties, verlangens of zorgen schuilen er achter hun gedrag?
En wat gebeurt er als we daar met open aandacht bij blijven, zonder meteen te willen fixen?
De ijsbergmetafoor herinnert eraan dat verandering niet begint met de zichtbare toppen, maar met wat onder de waterspiegel verscholen ligt. Echte transformatie vraagt om trager te kijken, patronen te herkennen, en het ongemak te verdragen van nog niet te weten.
Staying with the trouble. Het is daar dat de kiem ligt van systeemverandering.
En dan de call to action:
Ook zin om deel te zijn van het nieuwe verhaal?
Volg mijn leven en werk op LinkedIn, ontdek onze trajecten voor organisaties via Voelbaar of proef van de Long Term Society community tijdens een van de meetups.